Yeni Düzenin Eski Aracı: Göç
İlhan Zeynep Karakılıç*
6 Ağustos 2026
31 Temmuz 2026 günü, İspanya’nın Kuzey Afrika’daki özerk şehri Sebte’den (Ceuta) gelen haberleri takip etmekle geçti, çünkü kent son yılların en büyük düzensiz göç hareketlerinden birine sahne oldu. Fas sınırından on binlerce kişi Avrupa Birliği’nin Afrika kıtasındaki iki kara sınırından birini oluşturan Sebte’ye ulaşmaya çalışırken 72 kişi hayatını kaybetti. İlk bakışta bu gelişme, yoksulluk ya da düzensiz göçün yeni bir örneği gibi görünebilir. Ancak Sebte’de yaşananlar kısa sürede yalnızca insani boyutuyla değil, olası jeopolitik arka planıyla da tartışılmaya başlandı.
Göç dalgasının nedenleri konusunda farklı yorumlar yapılıyor. Bazı yorumcular, İspanya’nın son dönemde Filistin konusunda İsrail hükümetine yönelik eleştirel tutumu nedeniyle yaşanan krizin daha geniş jeopolitik hesaplarla ilişkili olabileceğini öne sürüyor. Başka değerlendirmeler ise İspanya’nın Cezayir ile geliştirdiği ilişkiler nedeniyle Fas’ın göçü diplomatik baskı aracı olarak kullanmış olabileceğini savunuyor. Bu iddiaları doğrulayacak kamuoyuna açık kesin kanıtlar bulunmuyor. Ancak farklı açıklamaların hızla dolaşıma girmesi bile, Sebte’de yaşananların yalnızca insani bir göç hareketi olarak değil, uluslararası güç mücadeleleri bağlamında da okunduğunu gösteriyor.
Benzer bir tablo, yaklaşık yetmiş beş yıl önce Türkiye’nin batı sınırında yaşanmıştı. 1950-1951 yıllarında Bulgaristan’dan yaklaşık 150 bin Türk ve Müslüman Türkiye’ye göç etti. Bugün geriye dönüp baktığımızda, bu göçün en çok hatırlanan belgelerinden biri, LIFE dergisi foto muhabiri Jack Birns’ün sınırda çektiği karelerdir. Bu kitlesel hareketin arkasında Bulgaristan’ın millileştirme politikaları, kolektifleştirme uygulamaları ve azınlıklara yönelik baskılar bulunuyordu. Ancak mesele yalnızca iç politika değildi. Aynı dönemde Türkiye NATO üyeliğine hazırlanıyor, Bulgaristan ise Sovyetler Birliği’nin başını çektiği Doğu Bloku içindeki konumunu sağlamlaştırmaya çalışıyordu. İki ülke, II. Dünya Savaşı sonrasında şekillenen yeni uluslararası düzenin karşıt saflarında yer alıyordu. Bu nedenle Bulgaristan’ın sınırlarını açması, yalnızca istenmeyen bir nüfusu dışarı çıkarmak değil; Türkiye üzerinde ekonomik ve siyasi baskı oluşturmanın da bir yolu olarak görülüyordu.
Bugün Sebte’de yaşananlar da benzer bir uluslararası bağlam içinde okunabilir. Ancak bu kez mesele, II. Dünya Savaşı sonrasında şekillenen uluslararası düzenin çözülmeye başladığı ve yeni bir jeopolitik döneme girildiğinin işaretlerinden biri olarak görülebilir. Eğer 1950-1951 Bulgaristan göçü, savaş sonrasında açılan jeopolitik parantezin ilk sayfalarından biriyse, Sebte’de yaşananlar da aynı parantezin kapanmaya başladığını düşündüren gelişmelerden biri olabilir. Dünya yeniden saflaşmaların, değişen ittifakların ve güç mücadelelerinin yaşandığı bir dönemden geçiyor. Avrupa Birliği göçü sınırlarının dışında tutmaya çalışırken, komşu ülkeler de zaman zaman bu politikaları diplomatik pazarlığın bir unsuru olarak kullanabiliyor. 2020 Şubat’ında Türkiye’nin, kara yoluyla yürüyerek Edirne – Pazarkule’den Avrupa’ya geçmek isteyen mültecileri durdurmama, hatta kimilerine göre bu hareketliliği teşvik etme kararı ya da 2021 yılında Fas ile İspanya arasında Batı Sahra’da ve Belarus ile Polonya arasında “Doğu Cephesi”nde yaşananlar gibi, Sebte’deki son gelişmeler de göçün yalnızca ekonomik nedenlerle açıklanamayacağını; uluslararası siyasetin önemli araçlarından biri hâline gelebildiğini gösteriyor.
Aslında göçün yalnızca ekonomik ya da demografik değil, aynı zamanda siyasal bir olgu olduğu göç çalışmaları literatüründe yeni bir tartışma değil. Aristide R. Zolberg’in 1989 yılında yayımladığı “The Next Waves: Migration Theory for a Changing World” başlıklı makalesi, değişen uluslararası sistem ile göç hareketleri arasındaki ilişkiye dikkat çeken öncü çalışmalardan biridir. Sonraki yıllarda ise bu yaklaşım daha da geliştirilerek sınırların dışsallaştırılması (externalization), göçün güvenlikleştirilmesi (securitization), göçün silahlaştırılması (weaponized migration), göçe dayalı diplomasi (migration diplomacy) ve “Kale Avrupa” (Fortress Europe) gibi kavramlarla zenginleştirilmiştir.
Elbette iki olay birebir aynı değildir. 1950-1951 “soydaş” göçü ile Sebte’deki düzensiz geçişlerin aktörleri, hukuki statüleri ve tarihsel koşulları farklıdır. Ancak ortak olan nokta, uluslararası düzenin yeniden şekillendiği kırılma anlarında insanların hareketliliğinin devletler tarafından stratejik bir enstrümana dönüştürülebilmesidir. Bugün dünya yeniden saflaşmaların yaşandığı bir döneme girerken, değişmeyen olgu göçün kendisi değil; devletlerin göçü dış politika ve güvenlik stratejilerinin bir parçası olarak kullanma eğilimidir. Düzen değişiyor, ittifaklar yeniden kuruluyor, güç dengeleri yer değiştiriyor. Fakat sınırların ötesine sürülen insanlar, çoğu zaman bu büyük jeopolitik hesapların en ağır bedelini ödemeye devam ediyor.
* GAR üyesi İlhan Zeynep Karakılıç Bahçeşehir Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde doktor öğretim üyesi olarak çalışmaktadır. Çalışma konuları arasında kır sosyolojisi ve göç sosyolojisi yer almaktadır.
** GAR Blog’ta yayınlanan yazılarda görüşler bütünüyle yazarlara aittir, Göç Araştırmaları Derneği’nin görüşlerini yansıtmaz.
